Europejska Polityka Sąsiedztwa (EPS), zainaugurowana w 2004 r., jest polityką Unii Europejskiej skierowaną do państw sąsiadujących nieobjętych obecnie perspektywą członkostwa. Podstawą prawną funkcjonowania EPS jest art. 8 Traktatu o Unii Europejskiej, zgodnie z którym „Unia rozwija szczególne stosunki z państwami z nią sąsiadującymi, dążąc do utworzenia przestrzeni dobrobytu i dobrego sąsiedztwa, opartej na wartościach Unii i charakteryzującej się bliskimi i pokojowymi stosunkami opartymi na współpracy.”

EPS obejmuje obecnie relacje Unii Europejskiej z piętnastoma państwami sąsiadującymi oraz z Autonomią Palestyńską. Polityczną podstawą stosunków z tymi państwami są umowy stowarzyszeniowe (z południowymi partnerami) oraz porozumienia o partnerstwie i współpracy (ze wschodnimi sąsiadami, zastępowane obecnie również umowami o stowarzyszeniu). Centralnym elementem EPS są Plany Działań, których implementacja jest wspierana przez Unię i dofinansowywana z budżetu Europejskiego Instrumentu Sąsiedztwa i Partnerstwa. W Europejskiej Polityce Sąsiedztwa nie uczestniczy, na skutek własnego wyboru, Rosja, której stosunki z UE są oparte na realizacji programu „czterech przestrzeni”.

Europejska Polityka Sąsiedztwa została w trakcie pięciolecia obudowana inicjatywami regionalnymi, do których należy: Unia dla Śródziemnomorza, powołana w 2008 r., jako kontynuacja Procesu Barcelońskiego, będąca inicjatywą wielostronną, obejmującą państwa UE, sąsiedztwa południowego oraz Turcję, Mauretanię i śródziemnomorskie państwa Bałkanów; a także Partnerstwo Wschodnie, specyficzny, wschodni wymiar EPS, utworzone w 2009 r.

Polityka sąsiedztwa jest obecnie finansowana w głównej mierze z Europejskiego Instrumentu Sąsiedztwa i Partnerstwa (ENPI), uzgodnionego na perspektywę siedmioletnią 2007-13. Budżet ENPI w tych latach wynosi 11,18 mld €. W latach 2007-10 około 70% środków finansowych było kierowanych na Południe, zaś 30% jest przeznaczona na działanie we wschodnim wymiarze EPS. Uwzględniając dodatkowe środki finansowe na Partnerstwo Wschodnie, nierównowaga finansowa pomiędzy wschodnim i południowym wymiarem zmniejszyła się. W latach 2011-13, około 63% środków finansowych w ramach programów krajowych i regionalnych ENPI jest przeznaczonych na południowy wymiar, zaś 37% na wschodnich sąsiadów.

12 maja 2010 r. Komisja Europejska opublikowała raporty okresowe z realizacji Europejskiej Polityki Sąsiedztwa w 2009 r. oraz komunikat „Taking stock of the European Neighborhood Policy”, podsumowujący okres 2004-9. Do najważniejszych osiągnięć Europejskiej Polityki Sąsiedztwa w pięcioletnim okresie Komisja Europejska zalicza: wypracowanie pogłębionej bazy traktatowej z państwami Sąsiedztwa, na którą składają się umowy stowarzyszeniowe z państwami Południa oraz umowy o Partnerstwie i Współpracy z państwami Wschodu; polepszenie mobilności pomiędzy państwami sąsiedztwa a UE; wzrost wymiany handlowej między UE a państwami sąsiedztwa, w tym wzrost eksportu z UE o 63 % i importu do UE o 91 %; zacieśnienie współpracy w dziedzinie energii; przeznaczenie blisko 12 mld € na realizację Europejskiej Polityki Sąsiedztwa w perspektywie finansowej 2007-13.

W lipcu 2010 r. z inicjatywy Komisji Europejskiej rozpoczął się przegląd Europejskiej Polityki Sąsiedztwa, który ma na celu dostosowanie jej do zmian zachodzących w Unii Europejskiej oraz w państwach leżących w sąsiedztwie UE. Efektem przeglądu będzie ogłoszenie wiosną 2011 r. Komunikatu Komisji Europejskiej zawierającego propozycje kontynuacji lub zreformowania EPS.

Polska dąży do wzmocnienia Europejskiej Polityki Sąsiedztwa w wymiarze politycznym, gospodarczym i finansowym. Podejmuje starania o zachowanie równowagi pomiędzy rozwojem stosunków UE ze wschodnimi i południowymi sąsiadami, dostrzegając ich odmienne aspiracje i potrzeby. Szczególne znaczenie przywiązujemy do rozwoju kontaktów politycznych, zbliżania gospodarczego, w tym ograniczania barier handlowych, a także stopniowego wdrażania norm i standardów UE oraz wprowadzenia przez obie strony ułatwień mobilności, w tym stopniowego ograniczania lub znoszenia obowiązku wizowego.

Zobacz także:

Partnerstwo Wschodnie, strona MSZ
Europejska Polityka Sąsiedztwa, serwis UE
Partnerstwo Śródziemnomorskie, serwis UE

opr. Departament Polityki Europejskiej MSZ