Europejska Służba Działań Zewnętrznych (ESDZ) ma swoje źródła w Traktacie z Lizbony. W zamyśle jest to europejska dyplomacja, podlegająca Wysokiej Przedstawiciel ds. zagranicznych i polityki bezpieczeństwa. Służba ta ma usprawnić prowadzenie Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa UE w stosunku do krajów trzecich, wspierając dyplomacje 27 państw członkowskich UE oraz Komisję Europejską (KE). Zadaniem ESDZ jest prezentowanie stanowiska UE jako całości, a nie stanowisk pojedynczych państw członkowskich.

Rada ds. Ogólnych przyjęła jednomyślnie w dn. 26 lipca 2010 r. decyzję ws. organizacji i funkcjonowania ESDZ. Polska podkreślała od początku negocjacji konieczność zachowania równowagi geograficznej w procesie rekrutacji do ESDZ i postulat ten znalazł odzwierciedlenie w zapisach decyzji. Przestrzeganie tej zasady będzie monitorowane - Wysoka Przedstawiciel będzie zobowiązana co roku prezentować stan zatrudnienia w ESDZ, który będzie oceniany przez Ministrów Spraw Zagranicznych oraz Parlament Europejski (PE).

W przyjętym przez państwa członkowskie projekcie decyzji znalazło się ponadto szereg rozwiązań, o które wnosiła m.in. Polska. ESDZ będzie odrębną instytucją podlegającą Wysokiej Przedstawiciel, która będzie sprawowała nad nią bezpośrednie zwierzchnictwo, m.in. poprzez nadzór nad delegaturami UE i mianowanie personelu ESDZ. Wszyscy pracownicy nowej Służby, zarówno ci pochodzący ze służb dyplomatycznych państw członkowskich, jak i z instytucji unijnych, będą traktowani w równy sposób – jeśli chodzi o warunki wynagrodzenia, awansu, czy wykonywanych zadań. W ESDZ będzie zachowana zasada rotacji personelu, co zapewni wymianę wiedzy i doświadczeń. EDSZ będzie również ściśle współpracowała z dyplomacjami państw członkowskich, monitorując jednocześnie wymiar zewnętrzny działań pozostających w zakresie kompetencji KE (tj. np. polityka handlowa, czy implementacja polityki rozwojowej).

Kolejnym krokiem w procesie tworzenia Służby było przyjęcie w dn. 20 października 2010 r. przez Parlament Europejski niezbędnych zmian do Rozporządzenia Finansowego oraz Regulaminu Pracowniczego. W szczególności, również do Regulaminu Pracowniczego wpisana została zasada równowagi geograficznej wśród personelu ESDZ.

ESDZ  zainicjowała działanie w pierwszą rocznicę wejścia w życie Traktatu z Lizbony, tj. 1 grudnia 2010 r.

Podczas dorocznego spotkania ambasadorów UE w Brukseli w 2010 r. Wysoka Przedstawiciel określiła priorytety ESDZ na najbliższy czas: stosunki UE z USA i Chinami, zmiany klimatyczne, walka z biedą, zarządzanie kryzysowe oraz zwalczanie terroryzmu. Ponadto wymieniła także: obszar sąsiedztwa UE, Bliskowschodni Proces Pokojowy, politykę wobec Brazylii, Rosji i Indii oraz promocję praw człowieka i dobrego rządzenia

W początkowym okresie ESDZ liczy ok. 3600 osób na stanowiskach dyplomatycznych (w tym ok. 1600 w centrali i ok. 2000 na placówkach), wywodzących się z dyplomacji państw członkowskich UE oraz z dwóch instytucji europejskich: Sekretariatu Generalnego Rady oraz KE. Udział dyplomatów z państw członkowskich w ESDZ będzie się zwiększał stopniowo, osiągając w 2013 r. proporcję 1/3 personelu ESDZ. Szacuje się, że liczebność ESDZ będzie porównywalna z korpusem dyplomatycznym dużych państw członkowskich UE i w przyszłości stanie się jedną z największych dyplomacji na świecie.

Najważniejszymi, kierowniczymi stanowiskami w centrali ESDZ są: Wykonawczy Sekretarz Generalny oraz jego dwóch zastępców, Dyrektor Generalny ds. Operacyjnych, odpowiadający za budżet oraz 6 dyrektorów zarządzających, mających pod swoją pieczą piony regionalne (Bliski Wschód i Południowe Sąsiedztwo; Rosję i Wschodnie Sąsiedztwo oraz Bałkany Zachodnie; Afrykę; Ameryki; Azję) oraz te zajmujące się tematyką wielostronną. Schemat organizacyjny Służby może ulegać modyfikacjom, a jego ostateczny kształt będzie  zależał od praktyki funkcjonowania ESDZ.

Budżet ESDZ wyniósł w 2010 r. 182 mln euro dla centrali oraz 278 mln euro dla delegatur, co dało w sumie 460 mln euro. Jeśli chodzi o rekrutację personelu, do podziału są zarówno stanowiska w centrali ESDZ w Brukseli, jak i w delegaturach UE w państwach trzecich.

We wrześniu 2010 r. Wysoka Przedstawiciel C. Ashton ogłosiła swoje decyzje co do pierwszych nominacji w ESDZ, czyli stanowisk szefów wybranych delegatur UE. Z 29 stanowisk większość przypadła kandydatom z instytucji europejskich, głównie KE. Polscy kandydaci, którzy wygrali konkurs, pochodzili zarówno z Ministerstwa Spraw Zagranicznych (amb. Joanna Wronecka – Jordania), jak i z KE (amb. Tomasz Kozłowski – Korea Południowa). Najwięcej stanowisk - według kryterium narodowościowego - otrzymały: Hiszpania (5), Irlandia i Francja (po 3), Niemcy, Holandia, Włochy, Polska, Belgia i Luksemburg (po 2). Na 29 stanowisk jedynie 4 przypadły przedstawicielom nowych państw członkowskich (Polsce – Korea Południowa i Jordania, Litwie – Afganistan i Bułgarii – Gruzja). Ponadto, otwarty został konkurs na 80 stanowisk w delegaturach UE w celu wzmocnienia ich wydziałów politycznych. Polscy kandydaci na bieżąco biorą udział w organizowanych konkursach.  

Wysoka Przedstawiciel ogłosiła już nominacje na najwyższe stanowiska w Służbie. Sekretarzem Generalnym ESDZ został Francuz Pierre Vimont, natomiast Dyrektorem Operacyjnym ds. administracji i budżetu Irlandczyk David O’Sullivan. Zastępcą Sekretarza Generalnego ds. politycznych została Niemka Helga Schmidt, a Zastępcą Sekretarza Generalnego ds. instytucjonalnych Polak Maciej Popowski, wcześniej szef gabinetu Przewodniczącego PE J.Buzka.

Z dn. 1 stycznia 2011 r. personel ESDZ przejął również przewodnictwo w grupach roboczych Rady podlegających Wysokiej Przedstawiciel. Amb. Bogusław Majewski objął przewodnictwo w Grupie Roboczej ds. Azji i Oceanii.

Trzeba pamiętać, że stanowiska w ESDZ będą podlegać rotacji, zatem nie tylko w tym roku, ale i cyklicznie w przyszłości będzie się pojawiać możliwość ich obsadzenia przez obywateli polskich. MSZ utworzył bazę danych wysoko wykwalifikowanych pracowników polskiej dyplomacji, którzy będą stopniowo do tego przygotowywani.

Warszawa, 15 kwietnia 2011 r.
opr. Departament Polityki Europejskiej